Kapı Tokmaları Yapımı Hakkında Bilgi

Kapı Tokmakları Yapımı Hakkında Bilgi

Kapı tokmakları, günümüzdeki anlamıyla kapı zilleri ile aynı fonksiyonu karşılamak için yapılmışlardır. Kapı tokmaklarının ana işlevi, dışarıdan gelen insanların tokmakları vurarak evde yaşayan insanları haberdar ederek içeri girmek olarak tanımlanabilir.

Kapı halkaları (şakşaklar) ise dışarı çıkarken özellikle kapının çekilerek örtülmesinde yardımcı bir unsur olarak düşünülmüştür. Ayrıca kapı halkaları daha az ses çıkardıkları için günün erken saatlerinde, evde hasta olduğunda veya insanları rahatsız etmemek amacıyla tokmakların yerine de kullanılmıştır.

Kapılar Anadolu evinde ailenin sosyal ve kültürel kimliğini belirleyen önemli bir öğe olmuştur. Tokmaklar da aynı şekilde içeride yaşayan topluluğun sosyal durumunu simgelemiştir. Zenginin kapı tokmağı kalın, ağır, süslü ve pirinçtendir. Fakirin ise ince, basit, demir ve halkadandır. Kimi kapıların üzerinde ana tokmakların altında ikinci bir tokmak vardır. Kapıdan büyük tokmağın sesi geliyorsa gelen misafir erkek, küçük tokmağın sesi geliyorsa gelen kadındır. Zor durumda kalan birinin kapı halkasını tutması kapıya sığınmak anlamındadır.

Gazneli ve Selçuklu yapılarında tılsımlı olarak kabul edilen, koruyucu özelliği olduğuna inanılan hayvan figürleri kullanılmıştır. Kapı tokmaklarının her biri değişik biçimlerde yapılmış olup üzerlerinde kartal, kuş, yılan gibi hayvan motifleri, ejderha, insan ve medusa figürler, stilize edilmiş bitki motifleri ile birlikte geometrik desenler bulunmaktadır. Bu desenler zaman içinde değişime uğramış, hayvan ve insan tasvirleri azalmaya başlamış bir süre sonra da yerlerini sade şekillere, halkalara, oval ve yuvarlak formlara bırakmışlardır. Osmanlı döneminde demirci ustaları tarafından demir ve dökümlerle özenle yapılan kapı tokmakları, günümüze kadar gelmiş ve kullanılmaya devam etmektedir.

Amasya: Kapı tokmaklarında el, ejderha ve aslan başı figürleri görülmektedir. Demirden ve döküm tekniği ile yapılmışlardır. El figürü kapı tokmağı içinde küre bir kısım bulunmaktadır. Vurulduğu zaman ses çıkartan kısımdır. Demirden yapılan figürsüz kapı tokmaklarında ise ortaya ayna ve bunun üzerinde halkadan ibarettir.

Bursa: Kapı kanatları üzerindeki kapı tokmakları, iri halkalar halinde olup ayna kısımları stilize edilmiş bitki ve çiçek motiflerinden ibarettir. Bursa Cumalıkızık’ta kapı tokmakları halka formunda olup pirinç ve demir döküm tekniği kullanılmıştır. Cumalıkızık’ta üç tip tokmak vardır. Birincisi tokmak yerine geçen halkalar, ikincisi ise aynanın ortasına takılan bir halkadan oluşan eserlerdir. Bunların motiflerinde “ramile” kullanılmaktadır. Ajur kesme yöntemiyle şekillendirilmişlerdir. Üçüncüsü ise stilize edilmiş çiçek motiflerinden oluşmuştur. Aynanın ortasında hareketli kısım bulunmaktadır.

Diyarbakır: En önemlileri stilize edilmiş kuş ve hanımeli şeklinde olanlarıdır. Şakşak ve çekçeklere rastlanır. Demirden dövme veya dökme olarak yapılmaktadır.

İzmir: Buradaki kapı tokmakları çok çeşitlidir. Bitki motifleri, güvercin, aslan, deniz kabuğu, balık, insan ve çocuk figürleri bulunmaktadır. El figüründe bileklerdeki kıvrımlar çok güçlüdür.

Kayseri: Evlerdeki girişler avluya açıldığından tokmakların iyi ses verebilmesi için sağlam malzeme kullanılmıştır. Motifler aslan, kartal, hanımeli şeklindedir. Daha basit olanları da vardır. Bunlar demirden yapılmıştır.

Erzincan Kemaliye: Vazolu ve vazosuz çiçekler, yapraklar, çift kulplu geniş ağızlı vazo formları bulunmaktadır.

Safranbolu: Tokmaklar genelde oymalı aynanın ortasına bağlanmış bir halkadır. Bunun yanında yine haber vermek için de kullanılan kapı mandalları son derece zariftir. Nazara karşı koruduğuna inanılan “Mühr-i Süleyman” olarak bilinen üst üste konmuş iki eşkenar üçgenin oluşturduğu alt kolla yıldız motifi ile süslenmişlerdir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir